Sunitus - De instelling van de geest

In het publieke debat gaat het tegenwoordig niet meer zo vaak over de moslims en de Islam. Nederland lijkt Islammoe. Dat heeft ongetwijfeld te maken met de eurocrisis in Europa. Geld is voor ons blijkbaar belangrijker dan onze veiligheid, aangezien de veronderstelde bedreiging van onze omgeving door de Islam, in ieder geval voorlopig, een non issue is geworden. Eigenbelang (geld) weegt kennelijk zwaarder dan collectief belang (omgeving). Er gloort dus toch enige hoop voor de poldermoslim. Dat kan echter niet gezegd worden van de Hollandse student. Die maakt zich als gevolg van de bezuinigingen op het onderwijs grote zorgen over diens toekomst. Een levende Karl Marx zou daar veel begrip voor hebben en de bezuinigingen ten stelligst afkeuren. Hij zou zich zeer waarschijnlijk ook opwinden over de PVV, maar daar gaat dit stuk niet over.

Waar Marx vooral woest over zou zijn is de kredietcrisis en de gevolgen daarvan voor de nationale economieën. Om dat te begrijpen of te geloven hoef je geen marxist te zijn. Dit artikel is dan ook geen pleidooi voor een socialistische revolutie – waar ik zelf überhaupt niet in geloof - maar eerder een poging tot het verschaffen van inzicht door middel van een aantal marxistische en institutioneel economische concepten die van waarde kunnen zijn voor de analyse van de effecten van de kredietcrisis. Die analytische waarde is bovendien zeer van toepassing op de aangekondigde bezuinigingen van de huidige regering, omdat deze bezuinigingen voortvloeien uit het falen van de (financiële) markt.

De achterliggende oorzaken van de kredietcrisis zijn zo complex dat het heel lastig is om een volledig helder beeld van de situatie te krijgen. Wat wel helder en zeker is, is dat de kredietcrisis de complete wereldeconomie heeft beïnvloedt. Ook wij hier in Nederland hebben drie jaar na de crisis nog steeds met de gevolgen ervan te maken, en zullen met de voorgenomen bezuinigingen van de regering, de consequenties van de crisis nog lang voelen. De staatsschuld is gestegen tot bijna 400 miljard euro en blijft elke seconden met honderden euro’s stijgen (zie staatsschuldmeter.nl). De oorzaak van de hoge staatsschuld heeft onder andere te maken met het feit dat de staat miljarden heeft moeten besteden om banken die als gevolg van de kredietcrisis in gevaar kwamen financieel te steunen of ze op te kopen en om op die manier faillissementen van de banken in kwestie te voorkomen. Als de staat niet zou ingrijpen, zou wellicht het hele systeem instorten en zouden wij burgers als gevolg daarvan ons spaargeld verliezen. Maar misschien relevanter voor het moderne financiële kapitalisme: de kapitalisten zouden miljarden aan kapitaal verliezen. De staat had met andere woorden geen keus en is door het systeem gedwongen om veel publiek vermogen in te zetten en daarmee het spaargeld van ‘de bevolking’ te redden. Marx zou de staat in dit geval typeren als ‘the ideological state apparatus’: de staat die (genoodzaakt of niet) de belangen van de kapitalist dient. Ook de bezuinigingen zijn een uiting van ‘the ideological state apparatus’: de staat heeft zich te veel gemengd in de economie, moet zich daarom terug zo veel mogelijk terug trekken en de economie overlaten aan de werking van de markt. En als de staat zo graag wil interveniëren, dan mag ze dat vooral doen in de publieke sector, zoals de regering Rutte ook van plan is om fors te bezuinigen op onder andere het onderwijs.

Als het aan de regering ligt zullen ‘langstudeerders’ vanaf het jaar 2012 jaarlijks een extra boete van 3000 euro moeten betalen. Verder moeten de studenten duizenden euro’s neertellen als ze een tweede bachelor –en masterstudie willen volgen. Studenten, als goedkope arbeidskrachten, moeten met andere woorden zo snel mogelijk afstuderen (of in sommige gevallen zelfs niet meer studeren), maar vooral de arbeidsmarkt in. De bekende politieke econoom Stilwell schrijft: ‘The educational system should be reshaped to meet national economic needs, first and foremost, rather than cater for the personal development or cultural enrichment of the people involved;’. Men moet om de economie weer op gang te krijgen veel consumeren. Duizenden studenten moeten daarom niet luieren in studiebanken, maar vooral werken om vervolgens te kunnen consumeren. De capaciteit van massaconsumptie – de motor van het moderne kapitalisme - wordt daarmee vergroot, wat de vraag moet doen stijgen om de economie te stimuleren. Dat is ook de reden van waarom krediet zo belangrijk is in het moderne kapitalisme: het zorgt ervoor dat men buitensporig en toekomstig consumeert (terwijl tegelijkertijd de moderne kapitalist buitensporig en toekomstig geld verdient).

Met de langestudeerdersboete slaat de regering twee vliegen in één klap: ze dwingt de student tot zo snel mogelijk afstuderen en dringt daarmee overheidsuitgaven terug. Minder studiejaren betekent immers minder studiefinanciering. Tegelijkertijd kan de overheid extra inkomsten verwachten omdat een kleine groep studenten (en hun ouders) ‘personal development or cultural enrichment’ (terecht) der mate belangrijk vinden, dat ze extra kosten aan duizenden euro’s voor lief zullen nemen. Deze groep kan tenslotte – in tegenstelling tot de armere student en diens ouders – het zich financieel veel makkelijker permitteren om de boete zolang het nodig is te laten oplopen. Ook het bekostigen van een tweede bachelor/master zal geen onmogelijke opgave zijn dankzij het kapitaal dat door de overheid met veel publiek geld is gered.

Het is om die redenen niet onjuist om te stellen dat de bezuinigingen op het onderwijs op korte termijn misschien wel bijdragen aan het verminderen van de staatsschuld, maar op lange termijn vrijwel zeker ook tot een grotere tweedeling in de maatschappij zullen leiden. Dus de prijs die wij nu moeten betalen voor het falen van de markt is immens en zeer schadelijk voor onze maatschappij. Jazeker, de markt heeft ons veel welvaart gebracht en wij hebben er allemaal van geprofiteerd. Maar tegelijkertijd is de markt ook in diepe problemen, die met elke crisis nog dieper lijken te worden. Wij moeten daarom beginnen te denken aan een duurzame evolutie van de markt. En dat is niet alleen de taak van politici. Ook ambtenaren, wetenschappers, studenten, non-gouvermentele organisaties, journalisten en de media kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van een nieuwe progressieve economische strategie. Een cruciale rol hierbij is weggelegd voor de staat: hoewel die sterk geneigd is om de belangen van de kapitalist te dienen en op die manier hoopt economische en politieke instabiliteit te voorkomen, moeten de instituties van de staat het ook mogelijk maken om de democratische controle op het economische systeem te vergroten. Dat betekent dat er krachten moeten worden ontwikkeld om tegenstand te bieden tegen de dominante neoliberale ideologieën en praktijken (van bijvoorbeeld corporaties en banken).  Pas dan kan gewerkt worden aan een evolutie van de markt.

Het ironische aan dit verhaal is dat nota bene de banken, de veroorzakers van de crisis, nu zelfs verdienen aan de gevolgen van de reddingsoperaties van de overheden. De banken die gered zijn ontvangen namelijk jaarlijks miljarden aan rente over de staatsschulden, terwijl de externaliteit (schade aan derde partij als gevolg van een transactie tussen twee partijen) voor de rekening van de student is. De student moet wellicht zijn hele toekomstplan gedwongen omhoop gooien, terwijl de bankier ondanks het veroorzaken van de diepe crisis, domweg doorgaat met dezelfde risicovolle praktijken. Sterker nog, de bankier is thans geprikkeld om nog meer risico te nemen, aangezien hij nu weet dat de ‘regulerende’ overheid– of die nou wil of niet – in het geval van nood moet en zal bijspringen. De regulerende functie van de staat wordt daarmee ongedaan gemaakt en op zijn kop gezet: niet de staat reguleert de markt, maar de markt reguleert de staat. De vraag is hoe lang staan wij dat nog toe?