Sunitus - De instelling van de geest

Wie heeft er een volwaardige filosofie? Niet alleen een overtuiging, maar een idee over waar zijn overtuiging staat in de orde der dingen, in de werkelijkheid, niet alleen die van hemzelf, maar ook die van anderen? Voor de meeste overtuigingen moeten we andere overtuigingen verwerpen, zonder die te hoeven begrijpen. Een filosoof verwerpt ook ideeën, maar om ze te kunnen verwerpen, moet hij ze eerst begrijpen.

Het probleem waar we in het huidige maatschappelijke debat tegenaan lopen is dat men in het beste geval probeert elkaar als persoon te begrijpen en te respecteren, maar zich niet oprecht verdiept in elkaars gedachtegoed. 'Leven en laten leven' is een prima devies zolang het allemaal op rolletjes loopt, maar als er werkelijk pijnlijke en gevaarlijke spanningen ontstaan is dit niet meer afdoende.

In dit kader neem ik het volgende standpunt in. Ik denk dat er in Nederland een intellectueel vacuüm is ontstaan, dat ten dele is toe te schrijven aan het negeren van het bestaan van religieus denken, en alleen te focussen op religie als dogma. Dit is een fundamentele fout, want religie is altijd een denkwijze, net zo goed gebaseerd op de werkelijkheid als ander denken. Alleen speelt het zich af in een ander domein, namelijk het niet primair logische, maar primair geïnspireerde denken. Daar kijkt men in Nederland sowieso erg sceptisch tegenaan, en daar heb ik persoonlijk altijd last van gehad.

Ik wil dat er ruimte ontstaat voor het discussiëren van religieuze ideeën zonder angst voor schuld en boete. Religie bestaat voor velen als een vrij kader om het denken te ervaren, geworteld in een niet noodzakelijkerwijs logisch begrijpen. Daarom zijn grote logische ideeën ook vaak afkomstig van mensen die zich niet vasthielden aan logica als de laatste strohalm, maar die logica gebruikten als een uitdrukkingsvorm van anderszins onverwoordbaar begrijpen, dat dieper ligt dan de logica zelf.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat al het religieuze geloof vanuit zo'n begrijpen voortkomt. Dat is de keerzijde van mijn standpunt, en een tweede punt van discussie: het is iets heel anders om te geloven omdat je iets  begrijpt - d.w.z. ervaart als waar, of omdat je iets verteld wordt door iemand die je vertrouwt. Het is als het verschil tussen een wijze en een kind - beiden geloven, maar het kind omdat hij vertrouwd, en de wijze omdat hij heeft gezien.  Ik wil dus enerzijds twijfel oproepen bij atheïsten, en anderzijds twijfel oproepen bij gelovigen. Het Descartiaanse 'Cogito ergo sum' betekent in de context waarin hij het schreef niet zozeer 'ik denk dus ik ben', maar 'ik twijfel (aan deze of gene waarheid) dus ik ben'. Twijfel is dus een primaire bron van zekerheid. Alleen door te twijfelen kom je achter de meest fundamentele waarheden.

De Sloveense filosoof Slavoj Zizek stelt, ruwweg geïnterpreteerd, dat filosofie plaatsvindt tussen twee identiteiten. Als een mens verbonden is aan twee 'symbolische ordes', dat wil zeggen, twee culturele verhalen, die niet met elkaar samenvallen, dan ontstaat de noodzaak tot filosofie, om een nieuw geestelijke thuishaven te scheppen. Het huidige Nederland lijkt mij bij uitstek een plaats waar vanuit filosofie kan, zo niet moet worden bedreven, om niet tussen wal en schip terecht te komen. Filosofie is zowel een kwelling als een voorrecht... de meesten zullen deze beker aan zich voorbij laten gaan, maar voor sommigen is filosofie, als het zoeken naar vaste grond in een zee van onsamenhangendheid, een noodzaak geworden.

Jakob Milikowski

Email:  Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien.