Sunitus - De instelling van de geest

Nederland heeft meer boekenclubs nodig. Het schijnt geen populaire notie meer te zijn, maar een gedegen zoektocht, aangevuld door grondig onderzoek en een uitwisseling der ideeën moet de mensheid in deze lage landen toch boven zeeniveau kunnen tillen? Niet gezellig samen een boekje lezen, zoals in de “Nederland Leest” campagnes, op vrijblijvende wijze, maar een groepje pittige wijsneuzen die een boek, idee of levensbeschouwing uitgraven tot op de bodem - om er dan hartstochtelijk over van mening te verschillen tot de wangen rood kleuren  van druktemakerij.

In de loop der jaren heb ik gemerkt dat een boekenclub zich meestal als een vrijwilligersorganisatie gedraagt. Er zijn twee of drie leidende leden, een aantal volgende leden en een onregelmatige aanwas van nieuwe leden. Niet iedereen is bereid om het werk erin te stoppen dat nodig is, maar uiteindelijk vindt je de balans. De aanjagers jagen aan, de leiders leiden en de onregelmatige aanwas wast aan. Anders sterft ze een vroege dood en was de wereld nog niet klaar voor deze boekenclub.

Een patroon dat soms gevolgd werd, was dat er een aantal titels werden voorgesteld: waar weinig mensen inhoudelijk op reageerden en vervolgens nog minder mensen in lazen. Misschien dat je hier ziet waarom Nederland geen kenniseconomie kan blijven/worden. Schrijf het maar op je buik in plaats van in een boek. We hebben geen intellectueel uithoudingsvermogen, ontberen creativiteit, hebben een gebrek aan lef en missen die lelijke, maar prettig leefbare organische rafelrandjes waar het brein zich laveloos kan uitleven.

Dat is jammer, omdat de natuurlijke broedplaats van ideeën: de universiteiten, soms zo onder druk staan om producten af te leveren dat een meanderend, diepgravend werkcollege niet meer tot de realiteit behoort. Een pittig werk als dat van James Joyces Ulysses (of dichter bij deze tijd: David Foster Wallaces Infinite Jest) belandt aan de zijlijn. Na je universitair leven wil je nog wel, maar kun je jezelf nog vrijmaken? Wil je nog die tijd nemen en de uitdaging aangaan? (Is je antwoord ja, lees dan bovenstaande boeken).

Solide schrijfwerk zoals dat van Don Delillo’s Underworld – die in krap 1200 pagina’s post WWII USA in al zijn fobieën op de kaart zet - wordt ongemoeid gelaten, soms zelfs ongelezen of onoverdacht. Maar het werd wel een bestseller, want het is een product waarmee je gezien kunt worden.

Het was de standaardgrap in vele Amsterdamse boekhandels, toen de contraculturele bestseller No Logo van Naomi Klein overal de verkooplijsten aanvoerde – hoeveel mensen hebben dat fraai vormgegeven boek nog ongelezen op hun plank staan? No Logo was het ultieme logo geworden – statussymbool bij uitstek. Dat is ironisch voor Naomi.

Het is meer dan dat: het is een zonde. Solide schrijven leidt onvermijdelijk naar een vruchtbare crisis, maar solide lezen ook. Als we kijken naar een aantal bekende schrijvers zien we dat sommige werken echter geërodeerd zijn met het verstrijken van de tijd. De scherpe kantjes zijn er af, met name omdat de afwijkende mening, de vrijpostige opmerking en de grove melodie niet door de geschiedenis zijn opgepikt als overwinnaar. Er wordt overheen gelezen met een grof gebrek aan respect.

De dichter Rumi wordt vooral gezien als boodschapper van de liefde, maar hij schreef ook gedichten over strijd. Robert Burns schreef behoorlijk wat ballades maar hij componeerde ook vileine politieke pamfletten. Shakespeare schreef over de liefde, maar nog veel meer over de lust. Geen van deze schrijvers dichtte enkel vredig voortkabbelende woordenstromen waar geen mens zich aan stoort of zich een bult valt. Het was niet allemaal liefs, liefde en liefdevol. Het was soms strijd, stress, pandemonium en dat voorbij de uiterste datum.

En dat is best interessant. Helaas zullen we dit steeds minder vaak te weten komen: de werkcolleges worden korter, krapper en dichterbevolkt. De boekenclubs worden gestart, alras gezapig en uiteindelijk gesloten. De kenniseconomie bubbelt onder water… of malen de intellectuele molens langzaam de polder droog en krijgt er weer iemand zin om, ik zeg maar wat, de rol van Morizcos en pseudo-Arabisch in Don Quixote onder de loep te nemen?