Sunitus - De instelling van de geest

Het is natuurlijk niet populair om te kijken wat verschillende geloven met elkaar gemeen hebben. Het is al helemaal niet bonton om dit te doen bij Moslims en Joden. En toch staan we dichter bij elkaar dan we denken. Als je denkt aan de overeenkomsten tussen het Jodendom en de Islam, kun je bijvoorbeeld het volgende lezen in de vertaling van de Koran:

“Zeg: ‘Wij geloven in Allah en in wat er tot ons is neer gezonden, en in wat er neer is gezonden aan Abraham en Ismaël, Isaac, Jacob en de kinderen van Jacob en in wat er aan Mozes, Jezus en de Profeten van hun Heer werd gegeven. Wij maken geen onderscheid tussen wie van hen dan ook en wij hebben ons aan Hem overgegeven.’” (Edele Koran, 3:84)

Sommige mensen schrikken ervan wanneer ze beseffen dat Joden, (maar ook Christenen) en Moslims bijna al hun Profeten met elkaar delen. Uiteraard, er is er eentje extra voor de Christenen (Jezus) en nog eentje extra voor de Moslims (Mohammed). Ik moest hieraan denken toen het nieuws bekend werd dat de Israëlische soldaat/staatsterrorist Gilad Shalit werd vrijgelaten in ruil voor honderden Palestijnse soldaten/vrijheidsstrijders/terroristen. (De hoeveelheid definiërende woorden voor een jonge Israëliër en voor verschillende Palestijnen geeft al aan dat we ons in een ideologisch mijnenveld bevinden.)

Zo op het eerste oog klopt de ruil toch al van geen kant: 1 persoon voor honderden anderen? Waar is de gelijkheid? Waar is de wederkerigheid? Zou er niet gewoon 1 persoon voor vrij moeten komen? Of honderden tegen honderden moeten worden geruild? Dit zijn echter slechts oppervlakkige vragen die de waarde van het leven geen recht doen.

Deze platte vragen worden echter meteen weerlegd dan wel beantwoord door de heilige boeken van de drie grote godsdiensten. Op fundamenteel niveau delen Joden, Christenen en Moslims het geloof in een boek dat direct of indirect door hun Schepper is gezonden dan wel geïnspireerd. Dit zijn respectievelijke de Torah (met uitleg in de Talmoed), de Bijbel en de Koran: allen bevatten waardevolle ideeën over het leven.

Een belangrijk principe in het Jodendom komt bijvoorbeeld voor in de Joodse geschriften  van de Talmoed. Het kan in het kort omschreven worden als: “wie een leven redt, redt een hele wereld.” Dat lijkt me nu behoorlijk goed toegesneden op de gevangenenruil tussen de Palestijnen en de Israëli’s. De Koran verwoordt een soortgelijk idee:

“… voor wie een ziel doodt (…) is het alsof hij alle mensen doodde; en voor wie een leven redt, het is alsof hij alle mensen deed leven…”(Edele Koran, 5:32)

Het speet me dan ook geweldig, dat welke krant of site je ook opensloeg of aanklikte – de notie van de hieruit blijkende heiligheid van het leven, kon je er niet in terugvinden. De berichtgeving werd gereduceerd tot karikaturale proporties: een enkele arme soldaat  vs. al die gemene terroristen. De nuance werd gelaten voor wat het was: dat er onder Palestijnse gevangenen vaak ook kinderen zitten, dat het verschil tussen een leger of een gezelschap vrijheidsstrijders slechts een woordenstrijd is. Daar denken we liever niet over na.

Deze woordenstrijd is propaganda in zijn puurste vorm, zo oud als de weg naar Rome, en leidt tot cynisme van de hoogste zuurgraad. Toch moet je proberen om er zelf van weg te blijven en de waarde van het leven niet op te geven, maar ook niet te reduceren tot een zekere platheid.

In de 19de eeuw kwam in Groot-Brittannië een manier van denken op die het ‘utilitarisme’ werd genoemd. Op eerste gezicht een mooie manier van denken die als doel had om de maximale hoeveelheid geluk en genot te realiseren voor het maximale aantal mensen. Een nadeel van deze manier van denken was dat men geluk/genot (en tegenstellingen pech/pijn) probeerde te kwantificeren. Op dezelfde manier werden ook mensenlevens geturfd om zo tot een hoog gemiddelde van geluk per mens te komen. Maar de mens noch geluk/genot of pech/pijn is kwantificeerbaar.

De goddelijke notie dat alle leven heilig is, verzandt vaak genoeg in de dagelijkse realiteit van oorlogen, bomaanslagen, collateral damage of vrijheidsstrijd/terreur. We moeten echter altijd weer proberen terug te gaan naar die goddelijke notie van de uniciteit van het leven. En ook naar rechtvaardigheid: natuurlijk bezet je geen ander land, natuurlijk onderdruk je mensen niet op basis van religie of afkomst, natuurlijk pleeg je geen aanslagen op burgerdoelen, natuurlijk werk je samen om tot een veilige situatie te komen voor al het leven. Natuurlijk.

Het conflict tussen Israël en Palestina mag dan in de geschiedenis van zeer complexe aard zijn, maar het is ook eenvoudig te reduceren tot de noodzaak om alle leven heilig te verklaren en om rechtvaardigheid als leidend principe te gebruiken én te ervaren. Dan is het opeens geen gek idee meer als 1 soldaat wordt geruild voor meerdere mensen. Opeens besef je dat die soldaat niet per definitie meer of minder waard is, of dat de Palestijnen misschien niet per definitie slimmer hebben geruild – opeens besef je hoe gelukkig je bent dat je zelf nooit een keuze hebt hoeven te maken tussen het leven van een mens te redden of dat van meerdere mensen. Want boekhouden – hoe zeer ik er ook van houd - heeft geen plek wanneer het aankomt op het waarderen van het menselijk leven. Wie één ziel redt, redt namelijk al het leven.