Sunitus - De instelling van de geest

Abdülhamid, idareye vaziyet etmek üzere tahta çiktiginda her taraf kazan gibi kayniyordu. Bu yönüyle o, Haydar-i Kerrar Hz. Ali'ye (radiyallâhu anh) çok benzer. Asrin Mimari Hz. Ali için; O korkunç hâdiselere karsi Hz. Ali gibi bir kamet-i bâlâ lâzimdi ki dayanabilsin ve dayandi der.[1] Emevîlerin sert tutumu ve Haricîlerin çikardigi fitnelere munzam, cemiyetin fitne kazani gibi kaynadigi o devrede digergâm, hasbî, civanmert, dünyaya karsi zahit bir kamet-i bâlâ ancak duruma hâkim olabilirdi. Ve iste, Hz. Ali tam bu isin adamiydi. Onun içindir ki kader-i ilâhî onu sona birakmisti. Abdülhamid de öyleydi. O da fitne ve fesat üzerine gelmisti. Dünyada herkesin kabul ettigi zekâ, deha ve tedbirin adamiydi. Tedbirini vehim olarak degerlendiren tarihçiler vardir. Onlara göre Abdülhamid çok vehimli bir insandi. Küstahligi biraz daha ileri götürenlere göre ise o, korkak bir insandi.